Dzisiejsza Ziemia Święta jest nieustannie targana konfliktami. Patrzymy z niepokojem na działania zbrojne w Strefie Gazy, na dramat humanitarny mieszkających tam Palestyńczyków, z nadzieją upatrując pokoju. Warto więc poznać burzliwą historię tej ziemi i jej mieszkańców.
Określenia „Palestyńczyk" i „Palestyna" pojawiły się w czasach cesarstwa rzymskiego. To Rzymianie w II wieku po Chr., po stłumieniu powstania Bar Kochby, nazwali tak jedną ze swoich prowincji, chcąc zatrzeć jej żydowską tożsamość (by zadrwić z pokonanych Żydów, nawiązali do Filistynów, śmiertelnych wrogów Izraela). A zatem termin „Palestyńczyk" najpierw oznaczał każdego mieszkańca tych terenów, czyli jest określeniem geograficznym, a obecnie wskazuje na przynależność narodową. Dzisiejsi Palestyńczycy to potomkowie Arabów zamieszkujących ten obszar od wieków. Teraz większość z nich mieszka na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy.
Dzisiejszy teren Izraela w czasach biblijnych był zamieszkany głównie przez Żydów, choć mieszkały tam także ludy innego pochodzenia, przede wszystkim kananejskiego. Zachowaniu odrębności etnicznej Żydów sprzyjał biblijny zakaz małżeństw mieszanych. W I wieku, a szczególnie po zdławieniu powstania żydowskiego, zburzeniu Jerozolimy i świątyni, doszło jednak do ich rozproszenia.
Okres bizantyjski
Gdy w 395 r. cesarz Teodozjusz podzielił cesarstwo rzymskie na zachodnie i wschodnie, Palestyna dostała się w strefę wpływów tego drugiego. Był to czas rozwoju chrześcijaństwa na tych terenach. Na początku VII wieku jednak Persowie, którzy walczyli z Bizancjum, najechali także na Palestynę, a władzę nad Jerozolimą oddali Żydom. Wówczas wymordowano 90 tys. chrześcijan, zburzono kościoły i klasztory. Sytuacja zmieniła się w 627 r., gdy cesarz Herakliusz wystąpił przeciw Persom i zawarł tajny sojusz z Żydami (w zamian zapewnił im bezkarność za wcześniejsze wymordowanie chrześcijan).
Okres arabski (czas kalifatów)
Struktura mieszkańców Palestyny zmieniła się w VII wieku, gdy zaczął się burzliwy okres ekspansji islamu. Kalif Umar ibn al-Chattab w latach 636-640 podbił Palestynę. W 637 r. zdobył on także Jerozolimę (i to bez walki – wjechał do miasta na osiołku, a patriarcha Jerozolimy Sofroniusz po zawarciu traktatu pokojowego oddał mu klucze do miasta). Umar zapewnił ochronę i bezpieczeństwo chrześcijanom oraz kościołom, zaś wszystkich Żydów wypędził z miasta. Musieli oni nawet nosić odrębny strój, by się odróżniać od reszty ludności. Dla podkreślenia muzułmańskiego charakteru tych ziem Umar kazał na Wzgórzu Świątynnym zbudować meczet (dzisiaj stoi tam meczet Al-Aksa). Gdy Palestyna stała się częścią kalifatu Umajjadów (661 r.), kalif Omar zmienił nazwę Jerozolimy na Al-Quds i stała się ona trzecim co do ważności świętym miastem islamu. W 750 r. kalifat Umajjadów został obalony przez dynastię Abbasydów, a Jerozolima popadła w zupełną ruinę.
W 1079 r. wojska Turków Seldżuckich opanowały Palestynę, włączając ją do państwa Wielkich Seldżuków. Wówczas sułtan Malikszah I zabronił wstępu do Jerozolimy wszystkim chrześcijanom, a prześladowania dotknęły także Żydów. Wieści o tym dotarły do Europy i tak zrodziły się wyprawy krzyżowe. W 1099 r. krzyżowcy zdobyli Jerozolimę, którą zupełnie splądrowali.
Okres wypraw krzyżowych i Królestwa Jerozolimskiego
Efektem I wyprawy krzyżowej było powstanie Królestwa Jerozolimy, które obejmowało tereny Syrii i Palestyny. Chrześcijanie odzyskali swobodny dostęp do świętych miejsc, choć nadal tereny Palestyny były zamieszkiwane w większości przez ludność arabską. Sytuacja się zmieniła, gdy książę Antiochii samowolnie zerwał zawieszenie broni z sułtanem Saladynem, więc ten wkroczył do Jerozolimy (1187 r.). Po II wyprawie krzyżowej (1192 r.) na mocy pokoju z Saladynem na krótko wskrzeszono Królestwo Jerozolimskie, a chrześcijanie znów mogli nawiedzać święte miejsca w Palestynie. Podczas V wyprawy (1229 r.) odzyskano nawet Jerozolimę, którą jednak ostatecznie utracono w 1244 r. Tak zakończyło się Królestwo Jerozolimskie.
Drugi okres panowania Arabów
Wspomniany wcześniej sułtan Saladyn włączył zdobytą Palestynę do Sułtanatu Egiptu. Wówczas na znaczeniu zyskała ludność arabska wyznająca powszechnie islam. Tak było do 1517 r., gdy sułtan Selim I pokonał wojska egipskich mameluków, a Palestyna stała się częścią Imperium Osmańskiego. Sam Selim był przychylny Żydom i zezwalał na osadnictwo w Palestynie. Odbudowano dla Żydów Tyberiadę, a w mieście Safed powstało nowe centrum życia żydowskiego. Działał tam Sanhedryn (dwudziestu pięciu rabinów), otworzono żydowską szkołę talmudyczną Jesziwę, niestety w efekcie trzęsienia ziemi w 1759 r. miasto zostało zniszczone. W okresie osmańskim ludność Palestyny była w przeważającej części arabska (muzułmańska), jednak nadal mieszkali tam chrześcijanie i Żydzi.
Terytorium Mandatowe 1920-48
Po I wojnie światowej odebrane Niemcom i Turcji terytoria kolonialne Liga Narodów powierzyła administracji państw ententy, tworząc tzw. mandaty. Palestyna przypadła Wielkiej Brytanii, a Mandat Palestyny utworzono z części terytoriów byłego Imperium Osmańskiego na Bliskim Wschodzie. W 1926 r. władze brytyjskie zdecydowały się używać nazwy arabskiej: Filastin oraz hebrajskiej: Palestyna – przedstawiciele ludności żydowskiej żądali nazwy: Ziemia Izraela, a Arabowie: Południowa Syria, jednak propozycje te odrzucono. W tym czasie nasilało się osadnictwo żydowskie, co eskalowało konflikt arabsko-żydowski. W 1922 r. muzułmanie stanowili 78% ludności, Żydzi 11%, a chrześcijanie 10%, ale już w 1931 r. muzułmanie – 74%, Żydzi 17%, a chrześcijanie 9%. W 1937 r. zrodził się pomysł na rozwiązanie tego konfliktu – najlepiej odseparować od siebie zwaśnione społeczeństwa, tworząc dwa państwa, mniejsze żydowskie i większe arabskie. Arabowie jednak nie chcieli o tym słyszeć, chcieli te tereny mieć wyłącznie dla siebie. Tak zaczęły się arabskie powstania, w wyniku których Wielka Brytania zrzekła się roli mandatariusza w Palestynie.
Rezolucja ONZ i powstanie państwa Izrael
Po II wojnie światowej ONZ powrócił do pomysłu i zaproponował w 1947 r. podział Palestyny na dwa niepodległe państwa: arabskie i żydowskie, a Jerozolima miała uzyskać status międzynarodowy. Izrael szybko ogłosił niepodległość (1948 r.), natomiast Arabowie odrzucili tę propozycję jako niesprawiedliwą, gdyż mniejszość żydowska miała otrzymać większe terytorium. Niemal natychmiast zaczął się nowy etap wzajemnych relacji – walka o ziemię. W 1948 r. w wyniku działań wojennych Izrael zajął 77% terytorium Palestyny. Pozostałe terytoria, które miały być Palestyną Arabską, były okupowane przez Jordanię i Egipt. Wtedy ponad połowa rdzennej ludności palestyńskiej uciekła lub została wysiedlona. W latach 50. XX wieku powstała Organizacja Wyzwolenia Palestyny, która miała reprezentować cały naród palestyński (liderem został Jasir Arafat, późniejszy laureat Pokojowej Nagrody Nobla). Jego sytuacja wcale się jednak nie poprawiła, gdyż w 1967 r. tereny zajmowane przez Egipt i Jordanię (Zachodni Brzeg Jordanu i Strefa Gazy) zajął Izrael. ONZ wezwał władze izraelskie do wycofania się z tych terytoriów, a w 1974 r. potwierdzono prawa narodu palestyńskiego do samoistnienia i własnego państwa oraz powrotu do domów. Deklaracja genewska z 1983 r. zakazała osiedli żydowskich na terenach okupowanych, jednak bezskutecznie. Dlatego w 1987 r. wybuchło palestyńskie powstanie (I intifada), które spotkało się z ostrą odpowiedzią Izraela – zginęło wówczas wielu Palestyńczyków. W 2000 r. wybuchła kolejna intifada, co podsyciło konflikt z Izraelem, który nasilił osadnictwo na terenach okupowanych. Niestety, konflikt trwa do dziś, a wzajemne ataki, bardziej lub mniej krwawe, są już częścią wzajemnych relacji mieszkańców Ziemi Świętej.
