Prawosławie, gr. orthodoxia, to chrześcijaństwo powszechne. Wyraz orthodoxia ma dwojakie znaczenie.
Orthodoxia oznacza z jednej strony prawdziwą chwałę, z drugiej – prawdziwą wiarę. Ciekawostką jest fakt, że po rozłamie w Kościele powszechnym w XIII wieku nazwę ortodoksji nadały Kościołowi prawosławnemu czynniki zewnętrzne. Prawosławie strzeże i głosi prawdziwą wiarę w Boga. Cechą ustroju zewnętrznego Kościoła prawosławnego jest autokefalia. Poprzez to pojęcie (gr. autos – sam i kephale – głowa) rozumie się niezależność Kościoła miejscowego jako odrębnej jednostki wchodzącej w skład całego Kościoła powszechnego. Wszystkie lokalne Kościoły prawosławne spojone są ze sobą wspólną wiarą, wspólnym prawem kanoniczym i kultem liturgicznym.
Rozproszone po całym świecie prawosławie składa się z Kościołów krajowych tworzonych przez poszczególne narody, które pozostają pod samodzielnym zarządem i różnią się między sobą miejscowymi zwyczajami oraz obrzędami paraliturgicznymi, zachowując wspólną istotę ducha nabożeństw. Najwyższa władza Kościoła prawosławnego należy do Soboru autokefalicznych Kościołów, a warunkiem ważności decyzji jest udział w nim wszystkich Kościołów niezależnych. Soborowość w administracji kościelnej jest główną cechą odróżniającą prawosławie od innych wyznań. Inną ważną cechą indywidualną Kościoła prawosławnego jest równość wszystkich biskupów wobec siebie; metropolita czy patriarcha – to tylko primus inter pares – pierwszy wśród równych sobie.
Zarys teologiczny
Źródłem wiary i doktryny Kościoła prawosławnego jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu oraz Święta Tradycja. Istotą Tradycji są wykładnia Biblii, postanowienia doktrynalne określone na siedmiu soborach powszechnych i dziesięciu lokalnych, nauczanie i pisma Ojców Kościoła, Symbol Wiary, teksty liturgiczne, architektura, ikonografia, obrzędy i inne. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, najbardziej autorytatywny składnik depozytu Kościoła, jako wieczne objawienie Boga, zajmuje miejsce centralne i jest głównym źródłem wiary.
Kościół prawosławny jest Kościołem hierarchicznym (biskup, kapłan, diakon). Istotnym elementem w jego strukturze jest sukcesja apostolska. Inaczej mówiąc, jest to nieprzerwane i niezmienne zachowywanie i przekazywanie następnym pokoleniom depozytu łaski Ducha Świętego w sakramencie kapłaństwa niezbędnego do głoszenia czystej, niezmiennej nauki i Tradycji od czasów Apostołów do współczesności.
Życie sakramentalne
Życie prawosławnego chrześcijanina jest kształtowane i ubogacane przez życie sakramentalne. Według prawosławnego Wyznania wiary, sakrament to „działanie święte, w którym pod znakiem widzialnym udzielana jest wierzącemu niewidzialna łaska Ducha Świętego, oraz zbawiająca siła Boża”. Działanie sakramentalne uświęca życie wierzącego. Jest to osobiste spotkanie przyjmującego sakrament z Chrystusem. Celem sakramentu jest przekazanie ludziom darów miłości Bożej, by oswobodzili się z życia grzesznego. Źródłem sakramentów jest Eucharystia – z niej wywodzą się wszystkie sakramenty. Każdy sakrament wywodzi się z Sakramentu sakramentów, którym jest Kościół jako Eucharystia. Ogromne znaczenie w teologii prawosławnej odgrywa Epikleza – wezwanie Ducha Świętego. Poprzedza ona każdy sakrament. W XII/XIII wieku teologia szkolna pod wpływem Zachodu przyjęła liczbę siedmiu sakramentów. Liczba ta nie ma charakteru wyłączności, bo mówiło się i mówi o dwóch, sześciu czy dziesięciu sakramentach. Wielu spośród teologów prawosławnych za sakramenty uznaje również postrzyżyny mnisze, poświęcenie świątyni, wielkie poświęcenie wody podczas święta Epifanii, błogosławieństwo liturgiczne, pogrzeb i inne. Wszystkie te działania udzielają również łaski Ducha Świętego. Rozbieżności tłumaczą się tym, że nie było ustalonego jednoznacznie pojęcia sakramentu. Kościół prawosławny mimo iż oficjalnie nie uznał żadnej konkretnej liczby sakramentów, przyjmuje cyfrę siedem: chrzest, bierzmowanie, Eucharystię, pokutę, kapłaństwo, małżeństwo i namaszczenie chorych, celem podkreślenia tego, co pozostało wspólne i co powinno łączyć chrześcijaństwo.
Kult Matki Bożej
W Kościele prawosławnym bardzo ważne miejsce zajmuje kult maryjny. Według teologii Kościoła prawosławnego, Maryja Panna jest Theotokos – Bogurodzicą, Matką Boga. Ojcowie Kościoła prawosławnego, zgodnie z tradycją apostolską, nakazywali wielbić Matkę Bożą jako Bogurodzicę.
Prawosławie podkreśla wielkość Matki Bożej i Jej wyższość nie tylko nad wszystkimi świętymi, ale także nad najwyższymi aniołami w niebie. Maryja Panna jest najdostojniejsza pośród Cherubinów i najsławniejsza bez porównania pośród Serafinów. Uznajemy Maryję Pannę za pierwszą po Bogu i przed Bogiem Orędowniczkę wiernych i ich Wspomożycielkę.
Najświętsza Dziewica, podobnie jak Jej Syn, przeszła wrota śmierci, stała się uczestnikiem całego rodzaju ludzkiego. Zaśnięcie Bogurodzicy było naturalną, rzeczywistą śmiercią, której z powodu grzechu pierworodnego podlegał cały rodzaj ludzki. Według Tradycji Kościoła prawosławnego, po zaśnięciu Bogurodzicy Chrystus przyszedł w chwale otoczony aniołami, świętymi i przyjął Jej duszę. Na podobieństwo Chrystusa po upływie trzech dni Maryja Panna zmartwychwstała i została wzięta do nieba – z ciałem i duszą – gdzie teraz żyje w wiecznej chwale z Jej Synem.
Pomimo tego, że Matce Bożej należna jest wielka cześć i chwała, a Jej Osoba wywyższona została ponad wszelkie stworzenie, to jednak zauważyć wypada, że nie jest Ona utożsamiana z Bóstwem. Oddajemy więc cześć Maryi Pannie nie jako Bogu, lecz jako Matce Bożej, która cieleśnie urodziła Syna Bożego.Posty w Cerkwi prawosławnej
Reguły postu w Kościele prawosławnym są bardzo surowe. W ciągu całego niemal Wielkiego Postu i Wielkiego Tygodnia nie spożywa się mięsa, ryb i wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego (w tym nabiału). Cerkiew prawosławna nawołuje do przestrzegania tych samych zasad postnych podczas innych postów, nie wyłączając środy i piątku. Również wszystkie posty jednodniowe są postami ścisłymi.
Posty dzielą się na jednodniowe i wielodniowe. Do jednodniowych postów zaliczają się: środa – wydanie na męki Jezusa Chrystusa, zdrada Judasza, piątek – na pamiątkę cierpień i śmierci Chrystusa, święto Podwyższenia Krzyża Pańskiego, dzień Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela, przeddzień święta Epifanii – Chrztu Pańskiego. Wyjątek stanowią tygodnie przed niedzielami o celniku i faryzeuszu, Seropustną, tydzień Wielkanocny, tydzień po Pięćdziesiątnicy oraz tzw. swiatki – od święta Bożego Narodzenia do wigilii święta Chrztu Pańskiego. Są to całe, bez wyjątku, niepostne tygodnie. Do wielodniowych postów można zaliczyć: post przed świętem Bożego Narodzenia, zwany Filipowym – trwa 40 dni i zaczyna się 15/28 listopada, Wielki Post wraz z Wielkim Tygodniem – trwa w sumie 50 dni, post przed świętem Piotra i Pawła 29 czerwca/12 lipca (jest to ruchomy post, a jego długość zależy od daty Paschy i może wynosić od tygodnia do czterech), post przed świętem Zaśnięcia Bogurodzicy – trwa 14 dni (1/14 – 15/28 sierpnia).
Kalendarium świąt
W Kościele prawosławnym życie liturgiczne wyznaczane jest według dwóch różnych kalendarzy: juliańskiego, tzw. stary styl, i gregoriańskiego, tzw. nowy styl. Pierwszy przypisywany jest rzymskiemu cesarzowi Juliuszowi Cezarowi, a drugi – papieżowi Grzegorzowi XIII (XIV wiek). Stąd przy podawaniu daty świąt widnieją dwa zapisy. Prawosławny rok liturgiczny rozpoczyna się 1 września według „nowego stylu”, a 14 września według „starego stylu”. Według jednego i drugiego Pascha (Zmartwychwstanie Pana Naszego Jezusa Chrystusa) – Wielkanoc – to Święto wszystkich Świąt. Jednakowoż wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego wniosło różnice w obchodzeniu święta Wielkanocy i związanych z nią: Niedzieli Palmowej, Wniebowstąpienia i tzw. Zielonych Świąt. Kościół prawosławny pozostał wierny zaleceniom I Soboru Powszechnego z 325 r. Zgodnie z nakazami soboru Pascha chrześcijańska nie może być obchodzona przed starotestamentową ani razem z nią. Musi być zachowane następstwo Testamentów – wypełnienie Starego, a po nim obchodzenie Nowego, jako wypełnienia proroctw i archetypów poprzez Zmartwychwstanie Zbawiciela.
Należy zaznaczyć, że w prawosławnym pojmowaniu uczestnictwo w nabożeństwach świątecznych nie jest pamiątką bądź wspomnieniem konkretnych wydarzeń – jest realnym i rzeczywistym ich przeżywaniem.
