Początki nowoczesności kojarzą się z racjonalizmem i scjentyzmem stającym w opozycji do wiary. A jednak przewodnikami po tej epoce mogą być także dwaj jezuici, którzy w połowie XVII wieku dokonali kilku przełomowych odkryć z dziedziny fizyki.
Giovanni Battista Riccioli urodził się w Ferrarze 17 kwietnia 1598 r. Do nowicjatu jezuitów wstąpił w wieku 16 lat. Ukończył kolegium jezuickie w Parmie, gdzie zainspirował się kontaktem z dwoma wybitnymi uczonymi – ojcami Giuseppem Biancanim i Christophem Scheinerem. Riccioli chciał wyjechać na misję do Chin, ale przełożeni nie zgodzili się na to, lokując go jako wykładowcę w kolegiach jezuickich. Uczył więc logiki, fizyki i matematyki w Parmie i Mantui, a od 1636 r. w Bolonii, gdzie nie tylko uczył, ale też prowadził intensywne badania nad upadkiem ciał. Był w trakcie pracy nad swoim wielkim dziełem Almagestum novum, które miało być sumą wiedzy fizycznej i astronomicznej, gdy zetknął się ze znacznie młodszym od siebie Francesco Marią Grimaldim, którego talent i wiedza przyspieszyły jego prace. Grimaldi, syn bogatego arystokraty, urodził się 2 kwietnia 1618 r. w Bolonii. Wstąpił do nowicjatu jezuitów wraz z bratem w 1632 r. Studiował filozofię w Parmie i Bolonii, gdzie był uczniem, a następnie współpracownikiem Ricciolego. W latach 1638-42 Grimaldi nauczał retoryki w bolońskim Kolegium św. Łucji. Później studiował jeszcze teologię, a w 1647 r. ukończył w Bolonii doktorat z filozofii. W 1651 r. złożył ostateczne śluby zakonne.
Swobodne spadanie ciał
W 1640 r. Grimaldi wykonał dla Ricciolego kilka eksperymentów związanych ze swobodnym spadaniem ciał. Polegały one na zrzucaniu ciężarów ze stumetrowej wieży Asinellego w Bolonii i badania ich spadku za pomocą wahadła. Dzięki temu Riccioli jako pierwszy badacz określił przyspieszenie ciała wolno spadającego, tworząc podwaliny pod teorię grawitacji, choć to Grimaldi zauważył kwadratową zależność między czasem upadku i wysokością. Riccioli doceniał także konstruowane przez Grimaldiego przyrządy służące do pomiarów i obserwacji oraz jego pracę związaną z wykorzystaniem ich w praktyce. Encyklopedia Almagestum novum Ricciolego, wydana w 1651 r. w dwóch tomach, liczyła 1500 stron. Zawierała opis zasad astronomii sferycznej, Ziemi, Słońca, Księżyca, planet i gwiazd, a także analizę zaćmień, ruchów Ziemi i kwestie ogólnoteoretyczne, m.in. argumenty za i przeciw teorii heliocentrycznej Mikołaja Kopernika. Wsparł tu decyzję inkwizycji w sprawie Galileusza, jako opartą na racjonalnych przesłankach. Riccioli pozostawał też w bliskich kontaktach naukowych z innymi jezuickimi badaczami, głównie z matematykiem i fizykiem Niccolo Cabeo (1586 – 1650) i historiografem Daniello Bartolim (1608-85). Korespondował też z Janem Heweliuszem.
Badania światła
Grimaldi z kolei wyróżnił się jako pionier badań nad światłem. Przeprowadził szereg eksperymentów, w których dowiódł, że nie rozchodzi się ono po linii prostej. Zauważył, że cień rzucany na ścianę jest większy od prostego strumienia światła, co nazwał po raz pierwszy „dyfrakcją”. To odkrycie stanowiło podstawę późniejszej tezy o falowym charakterze światła. Wraz z Ricciolim Grimaldi wynalazł bardzo dokładny selenograf, który pomógł zmierzyć wysokość gór na Księżycu.
Pomysł Ricciolego obowiązuje po dziś dzień
W 1665 r., 2 lata po śmierci Grimaldiego, który zmarł 28 grudnia 1663 r., Riccioli opublikował kolejną książkę astronomiczną – Astronomia reformata (Astronomia zreformowana), w której opisał ich wspólne ustalenia co do wyglądu i ruchu Saturna i Jowisza. Riccioli opisał też pierwszą gwiazdę podwójną odkrytą w Wielkiej Niedźwiedzicy. Wprowadził także obowiązującą do dziś nomenklaturę księżycową, nadającą kraterom nazwy od nazwisk słynnych uczonych. Chociaż Riccioli oficjalnie nie uznawał heliocentryzmu, jeden z najpiękniejszych kraterów księżycowych nazwał „Copernicus”. Obdarzony trudnym charakterem i zmienny w nastrojach badacz przeżył swojego ucznia i współpracownika Grimaldiego. Zmarł 25 czerwca 1671 r. w Bolonii.
